Lựa chọn nhân tài phải có tiêu chuẩn nhất định. Ngày xưa đã dùng chế độ cửu phẩm trung chính, hoặc chế độ thơ phú để chọn quan lại. Dù lựa chọn theo chế độ nào thì cũng không ngoài hai phương thức là lựa chọn bổ nhiệm hay giới thiệu từ dưới lên, mà thao tác thì cũng dùng cả hai phương thức đó : địa phương giới thiệu, trung ương quyết định lựa chọn hoặc cấp dưới giới thiệu cấp trên quyết định lựa chọn.
Nhưng lựa chọn hay giới thiệu thì cũng phải có tiêu chuẩn. Chế độ khoa cử được thiết lập là nhằm đặt ra tiêu chuẩn, thí sinh nào đạt chuẩn thì được chọn và bổ làm quan.
Quan là quản, chức trách của quan là quản lý dân, quản lý xã hội, bảo đảm cho chính sách của trung ương được chấp hành và nhân dân được yên ổn.
Như vậy, quan lại phải thông hiểu văn minh và giáo hóa của nhân loại mới nằm được dân tình, hoàn thành được chức trách. Vì vậy mọi cuộc thi đều cho viết văn. Thời Đường, Tống thì cho làm thơ, làm phú. Từ Minh, Thanh thì làm văn bát cổ (văn bát cổ là văn lấy đề từ tứ thư : Luận ngữ, Mạnh Tử, Trung Dung, Đại Học).
Phải nói rằng văn khoa cử đã làm người ta chú ý hơn đến văn chương. Đời Đường có câu nói : Thuộc làm văn tuyển là nửa tú tài! Chỉ cần học thuộc bộ sách “văn tuyển” của Chiêu Minh Thái tử nước Lương thì coi như được một nửa bằng tú tài.
Nhưng đến Minh, Thanh, văn bát cổ trở thành thể văn bắt buộc ai cũng phải luyện nếu muốn đi thi thì mọi thứ trở nên tồi Tử, gò bó, máy móc, không còn ý vị gì nữa. Đạo văn chương suy bại từ đó.
Có người hỏi Ngô Tòng Tiêu : Thế nào là văn thi cử ? (Có lẽ hồi đó đã có sự phân biệt giữa văn ứng thí và văn truyền đời). Tác giả trả lời : Tôi ý thức được rằng văn mình khó mà thỏa mãn được ý muốn của người đời, cho nên phải mua phẩm màu để vẽ hoa mẫu đơn.
Người đời nói đây là người thời đó, những người đang nắm quyền cho ai đỗ, buộc ai trượt, ai dám trái ý ? nhưng các quan lớn đó đâu có hiểu thế nào là văn chân chính, đâu có hiểu văn pháp người xưa. Làm sao bây giờ ? Chỉ còn cách là phải luyện làm văn thế nào để vừa lòng các quan lớn.
Văn phải biết tô hồng, phải ca công tụng đức. Vì vậy phải học cách nịnh hót bợ đỡ thì mới hợp được ý các quan giám khảo và Nhà vua, mới thi đỗ, phải mua nhiều phẩm màu để vẽ hoa cho đẹp.
Có người hỏi : Thế nào là văn truyền đời ? Trả lời : nếu không một phen chịu rét thấu xương thì làm sao được hưởng hương thơm của hoa mai.
Không những đêm chịu khổ gió sương,
Sao được thấy mai nở ngát hương.
Văn chương chân chính cũng đòi hỏi phải bồi dưỡng công phu như nhân cách con người. Con người thế nào thì văn chương thế ấy, văn với người vốn là một. Văn chương chân chính đòi hỏi phải có tố chất, còn văn ứng thí thì cần kỹ năng. Cái có thể lưu truyền muôn đời là tố chất con người, cho nên văn hay là sự biểu hiện ra bên ngoài của tố chất người. Văn ứng thí làm khi đó thì là nhờ kỹ thuật mà có, không nhất thiết phải có tố chất chỉnh thể, do đó khó mà được lưu truyền đời này qua đời khác.
Tố chất con người không thể chỉ có học mà được, nó đòi hỏi một công phu rèn luyện toàn diện, phải có hàng chục năm khổ luyện, còn kỹ năng thì học là được, chỉ cần anh muốn học, anh sẽ nhanh chóng có kỹ năng cần thiết. Tất nhiên, công phu nông cạn khó truyền lâu, công lực dày nặng mãi không mòn.

Điều trớ trêu là, người biết viết văn lại thường không viết được văn ứng thí, thường thi trượt, còn người giỏi làm văn ứng thí lại không có tác phẩm lưu truyền đời sau. Nhưng giỏi văn ứng thí được làm quan phát tài, giỏi viết văn truyền đời thường lận đận long đong.

Luật sư Điền Đức Thành